International Institute For Caspian Studies           

 

 

 

به بهانه سفر رياست محترم جمهور به مسكو

عباس ملكي

 

طي دو قرن اخير تماميت ارضي ايران و امنيت ملي آن از سوي روسيه تزاري و شوروي سوسياليستي در معرض تهديد مستمر قرار داشته است. اكنون با فروپاشي شوروي و ظهور 15 كشور مستقل بجاي يك امپراتوري، روابط ايران و جمهوري فدراتيو روسيه وارد يك دوره جديد و منحصر بفرد گشته است.

مشخصات اين دوره عبارت است از:

أ‌.                    8 كشور در آسياي مركزي و قفقاز مانند منطقه حائلي مابين ايران و روسيه قرار گرفته اند. در دوره هاي گذشته ايران با همسايه شمالي هم مرز در خاك و آب بودند.

ب‌.                  نظام حاكم بر ايران بر خلاف گذشته از نفوذ بيگانگان در امان است. در دوره هاي گذشته، در دستگاه حاكميت ايران همواره نفوذ قدرت هاي بزرگ از جمله روسيه وجود داشت.

ت‌.                  روسيه گرچه بزرگترين كشور جهان از لحاظ وسعت و منابع طبيعي است، اما ابرقدرت گذشته و يا يكي از دو بازيگر اصلي صحنه جهاني نيست. كشوري است كه از نقاط ضعف متعدد در عرصه اقتصاد، فنآوري و آسيب هاي اجتماعي رنج مي برد.

ث‌.                  مسلمانان روسيه كه خود اقليت قابل توجهي هستند و مسلمانان آسياي مركزي و قفقاز، همگي اعتبار و شان خود را از دوره اي مي دانند كه حضرت امام نهضت خود را آغاز نموده و مبارزان چچني، مجاهدان دره فرغانه، نهضت اسلامي تاجيكستان، خيزش مردم نمنگان، حزب اسلام آذربايجان، قاضيات چركس، مفتي تاتارستان، مساجد باشقيرستان، تكاياي لنكران و همه خود را مديون عنايات امام و رهبري ايران دانسته و اعتماد به نفس را از نامه امام به گورباچف يافته مي دانند.

ج‌.                  تهديدات آمريكا عليه روسيه و استراتژي بزرگ اين كشور مبني بر آنكه همچنان بايد روسيه از اين كه هست نيز كوچكتر شود، همراه با جريان ضد آمريكايي در جمهوري اسلامي ايران، زبان مشتركي براي نفي جهان تك قطبي برهبري آمريكا يافته اند.

ح‌.                  روسيه به منابع مالي جديد براي ادامه حيات خود نيازمند است و ايران نيازمند اقلامي است كه بلحاظ تحريم آمريكا كمتر مي توان آنان را از بازارهاي ديگر بسادگي تهيه نمود.

بدين ترتيب روابط جمهوري اسلامي ايران و جمهوري فدراتيو روسيه از پايه هاي جديد و احتمالا محكم سود برده و با مديريت صحيح مي توان اين روابط را به همه زميينه ها گسترش داده و در هر مورد نيز تا حد ممكن به تعميق آنها پرداخت. ثبات و پايداري روابط دو كشور به سه عامل زير ارتباط دارد:

أ‌.                    ميزان قدرت و حاكميت ملي در دولت ايران

ب‌.                  ميزان حفظ سياست خارجي مستقل و غير متعهد توسط دولت ايران

ت‌.                  نوع حاكميت در روسيه و اهداف و اولويت هاي سياست خارجي آن كشور

لازم به تذكر است كه شروع روابط جديد با سفر آقاي هاشمي رفسنجاني پس از ارتحال حضرت امام در 1368 به مسكو انجام گرفته كه با عقد قراردادهاي متعدد آموزشي، نظامي و صنعتي دو كشور روابط خود را به حد استراتژيك رساندند.

اكنون در آستانه دوره جديد در روابط روسيه و ايران بنظر مي رسد جناب آقاي رئيس جمهور در سفر خود به مسكو مي توانند مسائل زير را مطرح نموده و يا در صورت طرح توسط طرف روسي نسبت بدانان آمادگي داشته باشند:

1.                   تمديد قراردادهاي گذشته: مدت قراردادهاي گذشته مابين ايران و روسيه بسر آمده و آقاي رئيس جمهور در زمان مناسبي به مسكو مي روند. مجموعه قراردادهاي گذشته به جمهوري اسلامي ايران اين امكان را داد كه در زير فشار تحريم سنگين آمريكا، توان نظامي خود را ارتقاء داده و شاهد افزايش قدرت موشكي كشور باشيم. همچنين عليرغم فشارهاي آمريكا و اسرائيل كارآموزان و دانشجويان ايراني توانستند دوره هاي مربوط به فيزيك جديد، مهندسي پيشرفته شيمي و.. را در دانشگاه هاي روسيه به اتمام برسانند. زمينه هاي مربوط به همكاري دو كشور كمتر احصاء گرديده است. ساخت و پرتاب ماهواره، ساخت هواپيما، قراردادهاي تحقيقاتي مروبط به رشته هوا-فضا، همكاري هاي مربوط به نفت و گاز، الكتريسيته، ساخت توربين، انرژي هسته اي، انرژي زمين گرمايي، داروسازي، بيوتكنولوژي، پليمرها، خودروسازي و همكاريهاي نساجي و معادن از جمله زمينه هاي همكاري هاست.

2.                   رژيم حقوقي درياي خزر: در پهنآبه خزر آنچه كه در حال جريان است، پي گيري منافع از طرف هر كشور ساحلي بدون توجه به آينده و بدون توجه به منافع ديگران است. هركشور در حال جدال براي بدست آوردن سهم بيشتري از اين منبع بي نظير است. رژيم حقوقي با توجه به تغيير در مواضع روسيه با پيچيدگيهاي عمده روبروست. هر چند كه رژيم حقوقي مناسب با اهداف و ايده آل هاي نظام جمهوري اسلامي همان نظام مشترك است، اما درصورتيكه روسها نسبت به اين پيشنهاد روي خوش نشان ندادند، مناسب است كه طرف ايراني مسئله نظام حقوقي تقسيم مساوي را پيگيري نمايد. مناسب است اگر با كار كارشناسي هيئت ايراني، بيانيه اي دال بر شناسايي دو كشور از حق ايران مبني بر تسلط بر 20 درصد از آبهاي جنوب خزر در پايان سفر منتشر گردد.

همچنين در مورد محيط زيست درياي خزر كه بيشترين آلودگي آن توسط كشورهاي آذربايجان و روسيه است، با توجه به آمادگي روسيه مناسب است كه كنوانسيون مربوط به محيط زيست امضاء گردد. در ايران براي استفاده از همه امكانات جهت مشخص شدن سريعتر رژيم حقوقي، در مورد امضاي يك سند مبني بر توافق جمعي راجع به محيط زيست خزر اهمال مي گردد. در حاليكه پيشنهاد روسيه مبني بر تشكيل يك سازمان نظارتي براي كنترل محيط زيست درياي خزر، پينهاد مناسبي در غياب رژيم حقوقي واحد است و مي توان از اين پيشنهاد استقبال نمود.

نكته ديگر مي تواند پيشنهاد جمهوري اسلامي ايران راجع به غير نظامي نمودن درياي خزر باشد. روسها از يكطرف تمامي سعي خود را بكار مي برند تا ناوگان درياي خزر آنها بتواند فضاي مانور بيشتري تا حد تمامي پهنآبه را داشته باشد و از طرف ديگر روسيه احساس مي نمايد كه وجود ناوگان درياي خزر براي پشتيباني از عمليات احتمالي آينده اين كشور در نقاطي مانند داغستان، چچن و يا آسياي مركزي مورد نياز است. اما روسيه در مقياس بزرگتري و در مواجهه با گسترش ناتو به شرق و تحركات جمهوري آذربايجان، تركمنستان و قزاقستان در مورد پيشنهاد اعطاي پايگاه نظامي به ناتو و يا آمريكا در شبه جزيره آبشرون، آترائو و يا جزيره مايل است كه ژست انسان دوستانه و سبز بگيرد و به همين جهت جاي ابراز پيشنهاد ايران مبني بر توافق دو كشور در مورد غيرنظامي اعلام نمودن درياي خزر باز است. در يك پله پائينتر، دو كشور مي توانند اين دريا را درياي صلح و دوستي بنامند، هرچند كه اين نام داراي پيامدهاي حقوقي نيست.

3.                   آينده افغانستان: تشديد تهديدات امنيتي، سياسي و فرهنگي ناشي از حضور طالبان در افغانستان در هر دو كشور نگراني هايي را برانگيخته است. روسها در يكسال اخير در مورد افغانستان حساسيت بيشتري نشان داده و براي نخستين بار در تابستان پيش ايگور سرگيف با احمد شاه مسعود در دوشنبه به ملاقات نشست. درحاليكه شاه مسعود به كشورهاي ديگر سفر نمي كند، در جلسه چهارجانبه روسيه، ايران، هند و تاجيكستان در مسكو در هفته پيش شركت نمود. روسيه از لحاظ تهيه اقلام نظامي همكاري مناسبي را نموده و با پشتيباني مالي ايران بنظرمي رسد كه كمك به جبهه شمال در حال حاضر با چارچوب مشخصي به پيش مي رود. پيشنهاد روسيه براي حفاظت ازمرزهاي افغانستان با ايران و كشورهاي آسياي مركزي قابل توجه است، هرچند كه داراي نكات منفي نيز هست.

4.                   آسياي مركزي و قفقاز: دو كشور داراي منافع مشروع در آسياي مركزي و قفقاز مي باشند. همچنين سابقه دو كشور در همكاري هاي گذشته براي خاموش نمودن جنگ داخلي در تاجيكستان خود نمونه موفقي از اين منافع مي باشد. بجاست كه بر چنين همكاري هايي تاكيد شده و پيشنهاد دو نشست در دو منطقه با شركت سران كشورها داده شود. ابتدا نشست كشورهاي نگران مسئله افغانستان كه مي تواند از ايران، تاجيكستان، روسيه، چين و احتمالا تركمنستان تشكيل گردد. ازبكستان بيشتر از همه نگران نزديكي روسيه، چين و ايران در آسياي مركزي است كه مانع عمده در پي گيري منافع غرب بويژه آمريكا از طرف ازبكستان است. در قفقاز نيز همكاري مابين روسيه، ارمنستان و ايران مانع عمده اي بر سر راه نفوذ آمريكا، اسرائيل و تركيه خواهد بود.

5.                   همكاري هاي بين المللي: واقعيت آنست كه مناسبات ايران و روسيه در سطح بين المللي داراي پيامدهاي خاص خود است. روسيه بشدت نگران تحركات آمريكا در صحنه بين المللي و ايجاد تدريجي نظام سلسله مراتبي است. از طرف ديگر روسيه براي مخالفت با چنين امري انتخاب هاي متعددي ندارد. در كوزوو اعتراض روسيه بجايي نرسيده و در برابر گسترش ناتو به شرق نيز روسيه هيچگونه ياوري براي مقابله با آن ندارد. در مسئله "طرح دفاع موشكي ملي" آمريكا، نيز روسيه تقريبا بي دفاع است. يكي از نقاط مهم در استراتژي روسيه براي مقابله با آمريكا، روابط اين كشور با ايران است. لغو توافق گور- چرنومردين از پيامدهاي بين المللي روابط دوكشور است. جادارد كه در اين زمينه رئيس جمهور محترم با ظرافت مسئله را پي گيري نمايند. يعني همچنان كه به نوعي استحكام روابط روسيه و ايران را نشان مي دهند، اما در عين حال مواظب هستند كه روسيه باج خود را از غرب در روابط ايران و روسيه نگيرد. چيزي كه حال كه متن توافق چرنومردين-گور منتشر شده است، نشان مي دهد كه چگونه روسيه تعهد كرده بود با قرباني كردن ايران، وام هاي بزرگ از آمريكا بگيرد.

6.                   مسئله خاورميانه: يكي از نقاطي كه جمهوري اسلامي ايران مي تواند روسيه را وادار به موضع گيري روشن در قبال ظلم بزرگ اسرائيل به فلسطينيان نمايد، در همين سفر است. يهوديان در روسيه در حال فتح مراكز قدرت هستند و اهداف جمهوري اسلامي ايران ايجاب مي نمايد كه در اين زمينه به كمك مسلمانان روسيه و همچنين جهان اسلام برآيد. چنين سياستي درموضعگيري روسيه در قبال فلسطين تبلور مي يابد.

7.                   تروريسم: نگاه روسيه به تروريسم در حقيقت مبارزه آن كشور با مبارزان مسلمان در چچن، قره چاي، اينگوش، چركس، داغستان و همچنين در تاجيكستان، ازبكستان و قرقيزستان است. سخنگوي وزارت امور خارجه ايران گفته بود كه روساي جمهور راجع به تروريسم مذاكره مي نمايند. بايد مواظب بود كه اين امر تاثير منفي بر مسلمانان روسيه، آسياي مركزي و قفقاز نداشته باشد.

8.                   مواد مخدر: در مورد ايجاد موانع جهت انتقال راحت مواد مخدر دو كشور هم نظر هستند. هرچند كه افسران روسيه در مناطق نزديك به مرزهاي افغانستان در تاجيكستان، تركمنستان و ازبكستان خود عامل انتقال كلان مواد مخدر حتي با هواپيما هستند.

ملاحظات:

1)                  در ميان ساير مقامات روسيه از جمله نمايندگان دوما، گرايش به روابط بهتر با ايران بچشم مي خورد. دوماي روسيه در سال 98، بالاتفاق راي به داشتن روابط استراتژيك با ايران داد. مناسب است كه آقاي رئيس جمهور با نمايندگان دوما بيشتر نزديك شوند.

2)                  روسيه از رفتار دولت ايران كاملا راضي نيست. در وقت خداحافظي سفير روسيه در تهران، مدت دوماه او منتظر ملاقات خداحافظي با رياست جمهور بود كه به او وقت ندادند. كاردار روسيه به يكي از همكاران گفته بود كه وزارت خارجه علت اين امر را اعتراض به سفير جهت ملاقات با مقام معظم رهبري ذكر كرده بود. شايع است كه شوالف از تشرف يكي از رهبران مسلمانان روسيه خدمت مقام معظم رهبري استفاده كرده و در جلسه حضور يافته و با معظم له گفتگو كرده بود.كاردار روسيه مي گفت كه در موقع انتظار سفير روسيه براي ملاقات با رئيس جمهور كه تشريفات وزارت خارجه علت عدم ملاقات را اشتغال زياد رياست جمهور ذكر كرده بود، از تلويزيون مراسم خداحافظي سفير برونئي با رئيس جمهور پخش شده است.

3)                  سفير جديد روسيه در تهران، رياسوف معاون اداره سوم آسيا در وزارت خارجه شوروي است كه قبلا سركنسول شوروي در اصفهان بوده است. وزارت خارجه ايران پس از سه ماه، موافقت ايران را با انتصاب او به مسكو اعلام كرده است.

4)                  ويكتور كالوژني، نماينده رئيس جمهور روسيه در امور خزر خود داراي منافع شخصي در امور نفت و گاز است. به همين دليل در سفرهاي خود به كشورهاي ديگر، دلالي نيز براي شركت هاي نفت و گاز مي نمايد. در سه سفر او به تهران هربار وي پيگير مسائل نفتي شده و شركت هاي جديدي را براي فعاليت در بخش نفت و گاز ايران معرفي نموده است. حتي او شركتي را براي فعاليت در حوزه پارس جنوبي معرفي كرده است.

5)                  در زمان ورود پوتين به باكو در ديماه سال جاري، پنج ناو رزمي روسيه از آستاراخان به باكو رفتند و در مراسم رسمي سان از رئيس جمهور از آنان استفاده شد. اين كار در صورتي از لحاظ حقوق بين الملل مشروع است كه به معاهده 1921 و قرارداد 1940 كشورها متعهد باشند. در غير اينصورت براي تحرك نيروهاي نظامي در خزر نياز به ترتيبات جديد امنيتي است. رئيس جمهور مي تواند ضمن اظهار گله از عدم اطلاع ايران در اين مورد، يادآور شود كه اساس فعاليت هاي بخش هايي مانند شيلات، حمل و نقل، محيط زيست و فضاي ماوراء خزر امروزه نيز همچنان دو توافق فوق است.